Niedawno rozstrzygnięta została kolejna edycja Dydaktycznej Inicjatywy Doskonałości (DID). Jest to program Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego, który wspiera publiczne uczelnie zawodowe, które „stawiają na praktyczny profil kształcenia i skutecznie wprowadzają młodych ludzi na rynek pracy”.1 Zgodnie z art. 400 ustawy – Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce, kluczowym źródłem przy ustalaniu listy rankingowej uczelni wspartych w ramach DID są wskaźniki systemu ELA.
Przedstawiamy wyniki, które przybliżą sylwetkę absolwentów Państwowych Uczelni Zawodowych (PUZ) i pokażą ich pozycję na rynku pracy. Wyniki zestawiamy z absolwentami pozostałych uczelni. Przedstawione wyniki opisują osoby, które uzyskały dyplom w 2020 roku. Dzięki temu mogliśmy zaprezentować dane z monitoringu przez pełne pięć lat po ukończeniu przez nie studiów.
Kto kończy PUZ, czyli kilka słów o demografii.
Zbadaliśmy podstawowe cechy demograficzne osób kończących PUZ: wiek, płeć i miejsce zamieszkania.
Wykres 1. Średni wiek absolwentów i absolwentek Państwowych Uczelni Zawodowych.
Źródło: Dane ELA
Osoby kończące PUZ są starsze od absolwentów pozostałych uczelni. Państwowe uczelnie zawodowe — obecnie często funkcjonujące jako akademie nauk stosowanych — mają silny profil praktyczny i regionalny. Mogą częściej przyciągać osoby, które nie wchodzą na studia bezpośrednio po maturze, lecz podejmują je po kilku latach pracy, po zdobyciu kwalifikacji zawodowych albo w związku z potrzebą awansu. System ELA pozwala analizować nie tylko losy absolwentów, ale także ścieżki kształcenia i aktywność zawodową studentów, co jest szczególnie ważne przy interpretacji takich różnic demograficznych. Ponadto, w państwowych uczelniach zawodowych relatywnie ważną rolę mogą odgrywać kierunki praktyczne: pielęgniarstwo, pedagogika, administracja, bezpieczeństwo, zarządzanie, fizjoterapia, praca socjalna czy kierunki inżynierskie o profilu lokalnym. Część z nich jest atrakcyjna dla osób, które już pracują w danym sektorze i chcą uzyskać dyplom wymagany formalnie do dalszej kariery. Państwowe uczelnie zawodowe mogą pełnić funkcję „drugiej szansy” dla osób, które wcześniej przerwały studia, rozpoczęły pracę po szkole średniej albo z różnych powodów odłożyły decyzję o studiowaniu.
Wykres 2. Płeć absolwentów i absolwentek Państwowych Uczelni Zawodowych.
Źródło: Dane ELA
Dane ELA pokazują również na większy udział kobiet wśród absolwentów i absolwentek tych uczelni. Większy udział kobiet wśród absolwentów państwowych uczelni zawodowych może wynikać ze specyfiki oferty tych uczelni oraz ich regionalnej roli. PUZ częściej prowadzą kierunki praktyczne związane z edukacją, ochroną zdrowia, usługami społecznymi i administracją, czyli obszarami tradycyjnie silniej sfeminizowanymi. Dodatkowo, lokalny charakter tych uczelni może ułatwiać studiowanie osobom łączącym naukę z pracą lub obowiązkami rodzinnymi. Zjawisko to może być również powiązane z wyższym przeciętnym wiekiem absolwentów PUZ, jeśli część osób podejmuje studia w celu uzupełnienia kwalifikacji zawodowych lub awansu w sektorach lokalnego rynku pracy.
Wykres 3. Klasa miejscowości zamieszkania absolwentów i absolwentek Państwowych Uczelni Zawodowych.
Źródło: Dane ELA
Większy udział mieszkańców małych miejscowości wśród absolwentów i absolwentek PUZ można interpretować jako efekt regionalnej misji tych uczelni. Państwowe uczelnie zawodowe funkcjonują często poza największymi ośrodkami akademickimi i zwiększają dostępność studiów dla osób z mniejszych miast oraz obszarów wiejskich. Bliskość uczelni ogranicza koszty studiowania, zmniejsza potrzebę migracji edukacyjnej i ułatwia łączenie nauki z pracą lub obowiązkami rodzinnymi. Znaczenie może mieć także praktyczny profil oferty PUZ, zwykle powiązany z potrzebami lokalnych rynków pracy.
Podsumowując, dane z nowej edycji systemu ELA wskazują, że absolwenci i absolwentki państwowych uczelni zawodowych różnią się profilem społeczno-demograficznym od osób kończących pozostałe typy uczelni. Są przeciętnie starsi, częściej są kobietami oraz częściej pochodzą spoza największych, metropolitalnych ośrodków akademickich. Może to świadczyć o szczególnej roli PUZ jako regionalnych instytucji zwiększających dostępność szkolnictwa wyższego — zwłaszcza dla osób łączących studia z pracą, obowiązkami rodzinnymi lub uzupełnianiem kwalifikacji zawodowych. Wyniki te sugerują, że PUZ pełnią nie tylko funkcję edukacyjną, ale również istotną funkcję społeczną i rozwojową, wzmacniając kapitał ludzki w mniejszych miejscowościach i regionach poza głównymi centrami akademickimi.
Pozycja ekonomiczna po ukończeniu Państwowych Uczelni Zawodowych.
Przedstawiamy poniżej wyniki ilustrujące pozycję absolwentów i absolwentek na rynku pracy:
- ich szanse na znalezienie i utrzymanie stabilnej pracy etatowej (średnia liczba miesięcy poszukiwania pracy etatowej oraz procent miesięcy przepracowanych na etacie),
- w jakim stopniu byli zagrożeni bezrobociem (wartości Względnego Wskaźnika Bezrobocia, który odnosi średni procent miesięcy spędzonych na bezrobociu do stopy bezrobocia w powiatach zamieszkania),
- jak wysokie uzyskiwali zarobki w porównaniu do zarobków mieszkańców ich powiatów zamieszkania (Względny Wskaźnik Zarobków).
Wykres 4. Średnia liczba miesięcy poszukiwania pracy etatowej przez absolwentów i absolwentki Państwowych Uczelni Zawodowych.
Źródło: Dane ELA
Szybsze znajdowanie pracy etatowej przez absolwentów i absolwentki PUZ można interpretować jako efekt praktycznego i regionalnego profilu tych uczelni. PUZ kształcą często na kierunkach bezpośrednio powiązanych z potrzebami lokalnych pracodawców — szkół, placówek ochrony zdrowia, administracji, instytucji społecznych i lokalnych przedsiębiorstw. Dodatkowo ich absolwenci są przeciętnie starsi, co może oznaczać większy udział osób już posiadających doświadczenie zawodowe lub uzupełniających kwalifikacje wymagane do awansu. W rezultacie przejście od dyplomu do pracy etatowej może być krótsze niż w przypadku absolwentów pozostałych uczelni. Wyniki ELA potwierdzają tę interpretację: osoby kończące PUZ szybciej znajdują etat, a następnie spędzają większą część kolejnych lat w zatrudnieniu etatowym.
Wykres 5. Procent czasu przepracowanego na etacie przez absolwentów i absolwentki Państwowych Uczelni Zawodowych w kolejnych latach po dyplomie.
Źródło: Dane ELA
Wyższy udział czasu przepracowanego na etacie przez absolwentów i absolwentki PUZ można interpretować jako efekt dobrego dopasowania tych uczelni do lokalnych rynków pracy oraz bardziej praktycznego charakteru kształcenia. Dane ELA pokazują, że przewaga PUZ nie ogranicza się do szybszego znalezienia pierwszego etatu, lecz utrzymuje się także w kolejnych latach po dyplomie: absolwenci PUZ spędzają większą część czasu w zatrudnieniu etatowym niż osoby kończące pozostałe uczelnie. PUZ przygotowują absolwentów do zawodów potrzebnych w regionie, często w sektorach zapewniających relatywnie stabilne zatrudnienie, takich jak ochrona zdrowia, edukacja, administracja czy usługi społeczne. Znaczenie może mieć również profil samych absolwentów.
Wykres 6. Względny Wskaźnik Bezrobocia wśród absolwentów i absolwentek Państwowych Uczelni Zawodowych w kolejnych latach po dyplomie.
Źródło: Dane ELA
Wprawdzie absolwenci i absolwentki PUZ są w pierwszych latach po dyplomie bardziej narażeni na bezrobocie niż osoby kończące pozostałe uczelnie, jednak różnica ta z czasem zanika. Można to interpretować jako efekt specyfiki lokalnych rynków pracy, na których częściej funkcjonują absolwenci PUZ. Są to częściej rynki mniejszych miejscowości i regionów poza największymi ośrodkami akademickimi, gdzie liczba ofert pracy jest bardziej ograniczona, a proces dopasowania absolwenta do odpowiedniego pracodawcy może wymagać więcej czasu. Jednocześnie praktyczny profil kształcenia PUZ oraz powiązanie ich oferty z potrzebami lokalnych pracodawców sprzyjają stopniowej stabilizacji zatrudnienia. Dlatego początkowo wyższe ryzyko bezrobocia można traktować raczej jako przejściowy koszt wejścia na mniej chłonne lokalne rynki pracy niż jako oznakę słabszej wartości dyplomu PUZ. W kolejnych latach absolwenci ci coraz skuteczniej zakotwiczają się zawodowo, co prowadzi do zaniku różnic względem absolwentów pozostałych uczelni.
Wykres 7. Względny Wskaźnik Zarobków wśród absolwentów i absolwentek Państwowych Uczelni Zawodowych w kolejnych latach po dyplomie.
Źródło: Dane ELA
Osoby po PUZ nie ustępują pozostałym absolwentom w efektywności zarabiania mierzonej Względnym Wskaźnikiem Zarobków. Wynik ten pokazuje, że przy ocenie pozycji ekonomicznej absolwentów PUZ kluczowe jest uwzględnienie lokalnego kontekstu rynku pracy. Absolwenci tych uczelni częściej mieszkają i pracują poza największymi ośrodkami metropolitalnymi, gdzie nominalne wynagrodzenia są zwykle niższe. WWZ odnosi jednak zarobki absolwenta do przeciętnego poziomu wynagrodzeń w jego powiecie zamieszkania, dzięki czemu pokazuje nie tyle bezwzględny poziom płacy, ile pozycję względem lokalnego rynku. W tym ujęciu absolwenci PUZ osiągają wyniki porównywalne z absolwentami pozostałych uczelni, a w części analiz nawet lepsze. Może to świadczyć o dobrym dopasowaniu praktycznego profilu kształcenia PUZ do potrzeb lokalnych pracodawców oraz o tym, że dyplom tych uczelni skutecznie wzmacnia pozycję zawodową absolwentów w ich regionach.
Podsumowując, wyniki ELA pokazują, że absolwenci i absolwentki PUZ bardzo dobrze radzą sobie na rynku pracy, mimo że ich sytuacja wyjściowa jest pod wieloma względami trudniejsza niż w przypadku absolwentów pozostałych uczelni. Częściej funkcjonują na lokalnych, mniej metropolitalnych rynkach pracy, zwykle w mniejszych miejscowościach, gdzie poziom wynagrodzeń jest niższy, a liczba atrakcyjnych ofert pracy bardziej ograniczona. Jednocześnie wśród absolwentów PUZ większy jest udział kobiet, co oznacza większą ekspozycję tej grupy na występującą w Polsce lukę płacową ze względu na płeć. Pomimo tych uwarunkowań osoby kończące PUZ szybciej znajdują pracę etatową, dłużej utrzymują zatrudnienie etatowe, a pod względem efektywności zarabiania mierzonej Względnym Wskaźnikiem Zarobków nie ustępują absolwentom pozostałych uczelni.
Oznacza to, że PUZ skutecznie realizują swoją regionalną i praktyczną misję: przygotowują absolwentów do pracy potrzebnej lokalnym gospodarkom i wzmacniają kapitał ludzki poza największymi ośrodkami akademickimi. Wyniki te potwierdzają, że wsparcie MNiSW kierowane do publicznych uczelni zawodowych w ramach Dydaktycznej Inicjatywy Doskonałości jest bardzo dobrą inwestycją — zarówno w jakość kształcenia praktycznego, jak i w rozwój społeczno-gospodarczy regionów.
Bardziej szczegółowe informacje na temat losów absolwentów Państwowych Uczelni Zawodowych oraz pozostałych uczelni można znaleźć w raportach i zbiorach danych udostępnionych w ramach 11. edycji systemu ELA.
1 Zob. komunikat MNiSW: https://www.gov.pl/web/nauka/znamy-laureatow-tegorocznej-edycji-dydaktycznej-inicjatywy-doskonalosci